Cuộc chiến Mỹ - Iran đã làm gián đoạn huyết mạch vận tải hàng hải qua Eo biển Hormuz, siết chặt nghiêm trọng nguồn cung xuất khẩu dầu và khí đốt từ Trung Đông. Đối với châu Âu, cuộc khủng hoảng năm 2026 gợi lại những thách thức của năm 2022, khi lục địa này một lần nữa đối mặt với các cú sốc đứt gãy nguồn cung đe dọa an ninh năng lượng và đẩy giá cả leo thang. Kể từ sau cuộc xung đột tại Ukraine vào tháng 2/2022, EU đã triển khai kế hoạch REPowerEU nhằm loại bỏ sự phụ thuộc vào khí đốt Nga. Để ứng phó hiệu quả với các cuộc khủng hoảng hiện tại và tương lai, các quốc gia châu Âu cần áp dụng triệt để các bài học từ chính sách REPowerEU.
Phân tích vận tải hàng hải và tiêu thụ khí đốt
Một bài học cốt lõi là việc lắp đặt công suất điện gió và điện mặt trời không đồng nghĩa với việc tự động cắt giảm lượng tiêu thụ khí đốt. Hiệu quả phụ thuộc vào đặc thù từng quốc gia: mức độ sử dụng khí đốt tại các nhà máy điện, khả năng phát triển song hành điện gió và điện mặt trời, cũng như tốc độ điện khí hóa hệ thống sưởi ấm trong dân dụng và công nghiệp.
EU đã giảm nhu cầu khí đốt khoảng 80 tỷ mét khối (bcm), tương đương 20%, trong giai đoạn 2021–2024. Khoảng 32% mức giảm này đến từ khu vực hộ gia đình, 30% từ công nghiệp, 28% từ phát điện và nhiệt điện kết hợp (CHP), và 10% từ khu vực thương mại/dịch vụ công.
Đức (16,6 bcm) và Ý (14,0 bcm) đóng góp gần 35% tổng mức giảm trong giai đoạn này. Tiếp theo là Pháp, Hà Lan và Tây Ban Nha, đưa tổng mức đóng góp của nhóm 5 quốc gia dẫn đầu đạt khoảng 56,5 bcm (72%). Ngược lại, Ba Lan ghi nhận mức tăng trưởng mạnh nhất về tiêu thụ khí đốt cho phát điện và sưởi ấm do các nhà máy chuyển đổi nhiên liệu từ than sang khí.
Xét về mức giảm tiêu thụ khí đốt hộ gia đình, Đức (7,0 bcm), Ý (5,1 bcm) và Pháp (3,5 bcm) dẫn đầu. Các yếu tố bao gồm mùa đông ôn hòa hơn, các biện pháp cải thiện hiệu suất năng lượng, nhu cầu sưởi giảm do giá cao và việc triển khai các thiết bị bơm nhiệt.
Nhu cầu khí đốt trong công nghiệp giảm mạnh tại Đức (6,0 bcm) và Ý (2,8 bcm), dù chưa rõ tỷ lệ bao nhiêu đến từ tối ưu hiệu suất thực tế so với tình trạng suy giảm nhu cầu do giá năng lượng cao hoặc việc di dời các ngành sản xuất tiêu thụ nhiều năng lượng.
Năng lượng tái tạo gia tăng thị phần phát điện
Điện gió và điện mặt trời chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong cơ cấu phát điện của EU, dù mức độ thay thế nhiên liệu hóa thạch khác biệt rõ rệt giữa các nước. Năng lượng tái tạo chiếm 47,5% tổng lượng tiêu thụ điện gộp của EU trong năm 2024, tăng 2,1 điểm phần trăm so với 2023. Điện gió tiếp tục là nguồn điện tái tạo lớn nhất (38,0%), tiếp theo là thủy điện (26,4%), năng lượng mặt trời (23,4%), cùng sinh khối rắn và các nguồn khác.
Các quốc gia EU đã lắp đặt 146 GW công suất quang điện mặt trời (solar PV) giai đoạn 2022–2024, dẫn đầu bởi Đức, Tây Ban Nha, Ba Lan, Ý, Pháp, Hà Lan và Áo, với các hệ thống quy mô thương mại/công ích chiếm khoảng 40%. Khối này cũng lắp đặt hơn 42 GW công suất điện gió trong cùng kỳ.
Khu vực thay thế khí đốt và các trường hợp cụ thể
* Ý, Tây Ban Nha và Pháp dẫn đầu việc cắt giảm khí đốt dùng cho nhiệt điện và phát điện nhờ sự bùng nổ của điện mặt trời và khả năng cung ứng tốt hơn từ năng lượng hạt nhân ở Pháp. Tuy nhiên, Ý vẫn là nhà phát điện bằng khí đốt lớn nhất EU do vướng mắc thủ tục cấp phép phát triển điện gió.
* Tây Ban Nha và Hà Lan minh chứng rõ nét cho việc tái tạo thay thế khí đốt: giảm lượng khí đốt cho phát điện lần lượt 27% và 22% trong giai đoạn 2021–2024.
* Phần Lan là điển hình đơn công nghệ rõ ràng nhất: cô lập khỏi khí đốt đường ống Nga, nước này đẩy mạnh điện gió để từng bước loại bỏ khí đốt và than đá khỏi cơ cấu nguồn điện.
* **Bồ Đào Nha** tận dụng lượng lớn nguồn năng lượng tái tạo sẵn có để đưa khí đốt về vai trò dự phòng trong những năm khô hạn, với năng lượng tái tạo cung cấp gần 66% sản lượng điện vào năm 2024.
* Đức bổ sung công suất điện gió và mặt trời lớn nhất EU giai đoạn 2022–2024 nhưng chỉ cắt giảm khiêm tốn lượng khí đốt phát điện do phần công suất này chủ yếu bù đắp cho sản lượng hạt nhân bị cắt giảm và thay thế than đá; lộ trình loại bỏ hoàn toàn khí đốt phát điện chưa được định hình rõ trong quy hoạch của Đức.
* Thụy Điển có hạt nhân và thủy điện giữ vai trò chủ đạo, khiến điện gió và mặt trời ít có dư địa thay thế khí đốt; lượng giảm khí đốt chủ yếu đến từ bơm nhiệt và hiệu suất năng lượng.
* Ba Lan và Bulgaria chứng kiến năng lượng mới cạnh tranh trực tiếp với than đá thay vì khí đốt.
Vai trò của bơm nhiệt trong cắt giảm khí đốt sưởi ấm
Điện sạch không chỉ thay thế nhiên liệu hóa thạch trong ngành điện mà còn thâm nhập sâu vào nhu cầu sưởi ấm thông qua quá trình điện khí hóa, đào sâu thêm đà sụt giảm nhập khẩu khí đốt của châu Âu.
Bơm nhiệt đóng vai trò trung tâm trong sự dịch chuyển này khi thay thế các lò hơi nhiên liệu hóa thạch bằng hệ thống sưởi điện. Thay vì đốt nhiên liệu, chúng sử dụng điện năng để truyền nhiệt từ môi trường bên ngoài (không khí, mặt đất hoặc nguồn nước) vào các công trình. Tùy theo hệ thống, cứ mỗi đơn vị điện tiêu thụ, chúng có thể cung cấp từ 3 đến 4 đơn vị nhiệt năng.
Theo dữ liệu từ Eurostat, khoảng 50% tổng năng lượng tiêu thụ tại EU dành cho sưởi ấm và làm mát, và hơn 70% trong số đó vẫn đến từ nhiên liệu hóa thạch (chủ yếu là khí đốt). Các quốc gia EU đã triển khai khoảng 7,8 triệu bơm nhiệt trong giai đoạn 2022–2024. Trong 6 tháng đầu năm 2026, doanh số bán bơm nhiệt dân dụng tăng 11% so với cùng kỳ tại 12 quốc gia châu Âu, được thúc đẩy chủ yếu bởi các gián đoạn thị trường năng lượng tại Eo biển Hormuz.
Nguồn tin: Xangdau.net
