Cách đây 6 tháng, tôi từng viết rằng người dân Mỹ cảm nhận cuộc chiến với Iran chủ yếu thông qua mặt bằng giá cả leo thang, trong khi phần lớn thế giới còn lại phải đối mặt với một vấn đề nghiêm trọng hơn: sự thiếu hụt vật chất thực sự đối với nhiên liệu và các mặt hàng thiết yếu khác.
Trong bài viết "Nước Mỹ chịu giá cao trong khi thế giới đối mặt thiếu hụt nhiên liệu", tôi đã chỉ ra hàng loạt điểm nghẽn phát sinh từ sự gián đoạn lưu thông qua eo biển Hormuz. Ấn Độ chật vật tìm nguồn cung khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG), thị trường phân bón thắt chặt, Châu Âu đứng trước nguy cơ thiếu hụt nhiên liệu bay và các sản phẩm lọc dầu khác, còn các nền kinh tế Châu Á ráo riết tìm nguồn năng lượng thay thế cho dòng chảy vốn phụ thuộc vào Vịnh Ba Tư.
Tại thời điểm đó, ẩn số lớn nhất là sự gián đoạn sẽ kéo dài bao lâu và chuỗi cung ứng toàn cầu có thể thích nghi thành công đến mức nào. Sáu tháng sau, bức tranh đã rõ nét hơn nhiều. Một số kịch bản tồi tệ nhất đã không xảy ra, nhưng phần lớn là nhờ các quốc gia đã rút mạnh hàng tồn kho, tái định tuyến nguồn cung qua các hải trình dài hơn nhiều, xả kho dự trữ khẩn cấp, tiết giảm tiêu thụ và chấp nhận trả giá cao hơn để duy trì dòng chảy hàng hóa. Hệ thống năng lượng toàn cầu đã chứng minh khả năng thích ứng đáng nể, nhưng phần lớn sự thích ứng đó đi kèm với cái giá kinh tế khổng lồ.
Ấn Độ tìm thấy nguồn cung LPG mới
Ấn Độ là một trong những ví dụ điển hình nhất về tình trạng thiếu hụt vật chất giai đoạn đầu. Quốc gia này theo truyền thống nhập khẩu khoảng 90% lượng LPG từ Trung Đông, khiến họ cực kỳ dễ tổn thương khi giao thông qua eo biển Hormuz tê liệt. Chính phủ Ấn Độ đã phải cắt giảm phân bổ LPG cho lĩnh vực công nghiệp để bảo vệ nguồn cung gas đun nấu dân dụng, khuyến khích một bộ phận người tiêu dùng chuyển đổi nhiên liệu và áp dụng các biện pháp chống đầu cơ tích trữ khi xuất khẩu LPG từ Trung Đông lao dốc.
Cuối cùng, Ấn Độ và các khách hàng Châu Á khác đã tìm được nguồn hàng thay thế, đặc biệt là từ Mỹ. Các lô hàng LPG của Mỹ được điều hướng sang Châu Á, nhưng việc thay thế nguồn cung vùng Vịnh lân cận bằng hàng từ Bờ Vịnh Mỹ (U.S. Gulf Coast) đồng nghĩa với hải trình dài hơn và chi phí vận tải cao hơn. Đến mùa thu, tình trạng thiếu hụt trước mắt đã hạ nhiệt nhờ đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và nguồn cung Trung Đông bắt đầu phục hồi.
Biến cố này cho thấy cả sức mạnh lẫn điểm yếu của thương mại năng lượng toàn cầu. Ấn Độ đã không rơi vào cảnh cạn kiệt gas đun nấu, bởi các nhà cung cấp thay thế đã phản ứng kịp thời trước tín hiệu giá cao. Tuy nhiên, việc đảm bảo các nguồn thay thế đó đòi hỏi chuỗi cung ứng kéo dài hơn, chi phí đắt đỏ hơn, sự can thiệp của chính phủ và những khoản lỗ khổng lồ đối với các doanh nghiệp bán lẻ nhiên liệu quốc doanh — những đơn vị tiếp tục bán LPG trợ giá thấp hơn giá thị trường. Cơn khát nguồn cung đã dịu bớt, nhưng cái giá kinh tế vẫn chưa hề biến mất.
Thị trường phân bón tự điều chỉnh, nhưng chưa hoàn toàn
Phân bón là một mối lo ngại lớn khác bởi Vịnh Ba Tư giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với nông nghiệp toàn cầu. Các nhà sản xuất vùng Vịnh chiếm tỷ trọng lớn trong xuất khẩu urê và amoniac toàn cầu, đồng thời khu vực này cũng là mắt xích trọng yếu của thị trường lưu huỳnh. Lưu huỳnh là nguyên liệu đầu vào thiết yếu để sản xuất phân lân (phosphate), do đó sự gián đoạn có thể lan rộng vượt xa phạm vi các quốc gia trực tiếp sản xuất.
Những lo ngại này nhanh chóng trở thành hiện thực. Giá urê tăng vọt sau khi lưu thông qua Hormuz bị gián đoạn, và hàng triệu tấn phân bón xuất khẩu từ vùng Vịnh tạm thời bị rút khỏi thị trường. Điều này làm dấy lên nỗi lo thiếu hụt phân bón có thể làm giảm năng suất cây trồng và đẩy giá lương thực tăng cao.
Kết quả thực tế ít nghiêm trọng hơn lo ngại ban đầu. Trung Quốc tăng cường xuất khẩu urê, nhu cầu hạ nhiệt sau mùa bón phân ở Bắc bán cầu và giá phân đạm (nitrogen) đã lùi khỏi vùng đỉnh thời chiến. Thị trường phân lân vẫn duy trì trạng thái thắt chặt hơn do tình trạng thiếu hụt lưu huỳnh tiếp tục kìm hãm sản xuất. Thay vì một cuộc khủng hoảng thiếu phân bón kéo dài trên toàn cầu, cú sốc đã dịch chuyển dọc theo chuỗi cung ứng khi một số điểm nghẽn được tháo gỡ trong khi các điểm nghẽn khác vẫn tồn tại.
Sự phân hóa này rất quan trọng. Sự thiếu hụt hàng hóa hiếm khi giữ nguyên trạng thái tĩnh. Giá cao khuyến khích tiết kiệm, thu hút các nhà cung cấp mới và làm thay đổi dòng chảy thương mại, nhưng quá trình điều chỉnh này cần thời gian và thường đẩy chi phí sang một khâu khác trong hệ thống.
Châu Âu tránh được thiếu hụt, nhưng không tránh được chi phí cao
Châu Âu có lẽ là minh chứng rõ nét nhất cho một kịch bản thiếu hụt từng được lo ngại nhưng phần lớn đã không xảy ra. Vào tháng 4, việc mất đi nguồn nhiên liệu bay (jet fuel) từ Trung Đông làm dấy lên lo ngại các hãng hàng không Châu Âu có thể đối mặt với tình trạng thiếu hàng vật chất trong mùa cao điểm du lịch hè. Châu Âu ngày càng phụ thuộc vào nhiên liệu bay nhập khẩu khi công suất lọc dầu nội địa suy giảm, khiến khu vực này dễ bị tổn thương trước sự gián đoạn nguồn cung từ vùng Vịnh.
Thay vào đó, các nhà máy lọc dầu Châu Âu đã tăng sản lượng chế biến nhiên liệu bay, trong khi nguồn nhập khẩu từ Mỹ và Tây Phi giúp bù đắp lượng hàng thiếu hụt từ Trung Đông. Các kho dự trữ đóng vai trò là tấm đệm bổ sung, và mùa hè đã trôi qua mà không xảy ra tình trạng khan hiếm nghiêm trọng như lo sợ.
Nhưng điều đó không có nghĩa là Châu Âu thoát khỏi hệ lụy. Nhiên liệu bay trở nên đắt đỏ hơn đáng kể, buộc các hãng hàng không phải gánh chi phí cao hơn và cân nhắc lại các đường bay không còn hiệu quả kinh tế. Thị trường đã giải quyết phần lớn bài toán thiếu hụt vật chất thông qua giá cao, các tuyến cung ứng thay thế, tăng công suất lọc dầu và tiết giảm nhu cầu.
Khí tự nhiên cũng diễn biến theo kịch bản tương tự. Châu Âu bước vào cuộc xung đột này với vị thế vững vàng hơn so với cuộc khủng hoảng khí đốt Nga năm 2022 nhờ công suất nhập khẩu LNG đã được mở rộng và nguồn cung đa dạng hơn. Tuy nhiên, giá khí đốt toàn cầu tăng cao khiến chi phí bơm bù vào các kho dự trữ trở nên đắt đỏ hơn. Đức bước vào tháng 11 với mức tồn kho thấp bất thường cho giai đoạn đầu mùa đông, khiến Châu Âu có ít dư địa an toàn hơn nếu mùa đông sắp tới trở lạnh khắc nghiệt.
Thế giới đã dùng cạn một phần biên độ an toàn
Diễn biến quan trọng nhất kể từ tháng 4 có lẽ không nằm ở sự thiếu hụt của bất kỳ mặt hàng riêng lẻ nào, mà nằm ở sự suy giảm của lượng tồn kho và công suất dự phòng — những yếu tố vốn đóng vai trò làm tấm đệm giảm xóc khi nguồn cung gián đoạn. Tồn kho dầu toàn cầu đã giảm đáng kể từ khi chiến tranh bùng phát bất chấp các đợt xả kho dự trữ khẩn cấp quy mô lớn. Các tàu chở dầu phải chạy những hải trình xa hơn, chi phí vận tải tăng cao và tồn kho dầu diesel vẫn đang thắt chặt tại nhiều khu vực.
Chính những lớp đệm này là lý do giúp hệ thống toàn cầu tiếp tục vận hành dù mất đi một yết hầu năng lượng trọng yếu. Tồn kho sinh ra chính là để phục vụ những tình huống khẩn cấp như vậy, và mặt bằng giá cao đã thúc đẩy các nhà máy lọc dầu, thương nhân, nhà sản xuất lẫn người tiêu dùng tự điều chỉnh. Tuy nhiên, mỗi thùng dầu rút ra từ kho chứa và mỗi đơn vị công suất dự phòng được huy động vào vận hành đều làm mỏng đi lớp lá chắn bảo vệ trước cú sốc tiếp theo.
Điều này đặc biệt hệ trọng bởi xung đột Iran không diễn ra một cách biệt lập. Sự cố ngừng hoạt động tại các nhà máy lọc dầu, bão lớn, một mùa đông khắc nghiệt, một cuộc khủng hoảng địa chính trị mới hoặc đơn giản là nhu cầu tăng mạnh hơn dự kiến giờ đây sẽ giáng xuống một hệ thống đang vận hành với dư địa an toàn thấp hơn nhiều so với đầu năm nay. Việc tránh được các kịch bản tồi tệ nhất trong năm 2026 không đồng nghĩa với việc những điểm yếu cốt lõi đã biến mất.
Bức tranh toàn cảnh
Khi tôi viết hồi tháng 4 rằng phần lớn thế giới đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt trong khi người Mỹ chủ yếu chịu giá cao, mối lo ngại đặt ra là sự gián đoạn kéo dài qua eo biển Hormuz có thể lan rộng sang các lĩnh vực vận tải, nông nghiệp, sản xuất công nghiệp và năng lượng dân dụng.
Sáu tháng sau, kết quả thu được mang tính đan xen nhưng đầy tính gợi mở. Ấn Độ trải qua tình trạng thiếu hụt LPG thực sự và đã tìm được nguồn cung thay thế. Giá phân bón tăng vọt, nhưng thị trường phân đạm đã tự điều chỉnh trong khi một số nút thắt đối với phân lân vẫn còn. Châu Âu tránh được khủng hoảng thiếu nhiên liệu bay trên diện rộng, dù các hãng hàng không và hành khách phải trả chi phí nhiên liệu cao hơn, và lục địa này bước vào mùa đông với lượng dự trữ khí tự nhiên kém dồi dào hơn.
Hệ thống năng lượng toàn cầu đã phải oằn mình nhiều hơn so với dự tính của giới quan sát, nhưng nó đã không sụp đổ. Đó là tín hiệu đáng khích lệ, chứng minh thương mại quốc tế có thể vận hành hiệu quả đến mức nào khi thị trường được phép điều hướng nguồn cung đến những nơi sẵn sàng trả giá.
Kết luận kém lạc quan hơn là phần lớn sự linh hoạt giúp ngăn chặn một cuộc khủng hoảng tồi tệ hơn đến từ việc rút cạn tồn kho, công suất dự phòng, dự trữ khẩn cấp, kéo dài tuyến vận tải biển và sự sụt giảm nhu cầu (demand destruction). Những biện pháp đó đã mua thêm thời gian cho thế giới, nhưng cũng làm mỏng đi tấm đệm phòng vệ cho cú sốc kế tiếp.
Những kịch bản thiếu hụt mà chúng ta lo ngại hồi tháng 4 đã không diễn ra chính xác như dự báo. Thị trường đã tìm thấy nguồn thay thế và người tiêu dùng đã tự điều chỉnh — đúng như quy luật vận hành tất yếu của thị trường hàng hóa. Nhưng các giải pháp thay thế đều đi kèm cái giá phải trả, và sau sáu tháng, hệ thống năng lượng toàn cầu hiện còn rất ít dư địa cho sai số.
Nguồn tin: Xangdau.net






















