Trong nhiều thập kỷ, quyền lực ở Iran tập trung trong tay một người duy nhất: Lãnh đạo tối cao Ayatollah Ali Khamenei. Nhưng kể từ khi ông bị ám sát vào đầu cuộc chiến tranh Mỹ-Israel với Iran ngày 28 tháng 2, việc ra quyết định ở Tehran ngày càng trở nên phân tán, các chuyên gia cho biết.

Mojtaba Khamenei đã không xuất hiện trước công chúng kể từ khi ông kế vị cha mình vào đầu tháng 3. Trong sự vắng mặt của ông, một nhóm các quan chức cấp cao của Iran đã điều hành đất nước một cách hiệu quả.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), một thế lực chính trị thống trị, hiện đã trở thành lực lượng quyết định ở Iran, các chuyên gia cho biết. Những người theo chủ nghĩa cải cách và ôn hòa đã bị đẩy ra ngoài lề chính trường, dẫn đến một hệ thống cứng rắn và cứng nhắc về mặt tư tưởng hơn.

Các trung tâm quyền lực và nhân vật chủ chốt đã nổi lên trong cái mà một số nhà quan sát gọi là nền cộng hòa Hồi giáo 3.0. Mặc dù nhiều nhân vật này thống nhất về các chính sách lớn, nhưng một số rạn nứt đã xuất hiện.

Mojtaba Khamenei: Lãnh đạo tối cao mới

Với tư cách là lãnh đạo tối cao, người đàn ông 56 tuổi này có tiếng nói tối thượng trong mọi vấn đề nhà nước. Nhưng quyền lực của ông đã bị suy yếu ngay từ đầu.

Việc lựa chọn Khamenei làm lãnh đạo tối cao là một điều gây tranh cãi. Vị giáo sĩ này chưa từng giữ chức vụ công nào, và một số người cho rằng việc chuyển sang "chế độ cha truyền con nối" sẽ phản bội chính những gốc rễ chống chế độ quân chủ của Cách mạng Hồi giáo năm 1979.

Bị thương nặng trong cùng cuộc không kích của Israel đã cướp đi sinh mạng cha ông, Khamenei cũng vắng mặt trước công chúng kể từ khi được bổ nhiệm vào ngày 8 tháng 3. Ông bị thương ở đầu, lưng dưới và chân nhưng hiện đã "hoàn toàn khỏe mạnh", Mazahar Hosseini, người đứng đầu bộ phận lễ tân trong văn phòng lãnh đạo tối cao, cho biết vào ngày 8 tháng 5.

Tình báo Mỹ cho biết họ tin rằng Khamenei đóng vai trò nổi bật trong chiến lược chiến tranh và quản lý các cuộc đàm phán hòa bình với Mỹ. Nhưng trong một hệ thống mà lãnh đạo tối cao hiện diện khắp mọi nơi - phát đi các thông điệp âm thanh, thực hiện các bài phát biểu qua video và xuất hiện trước công chúng để thể hiện quyền lực của mình - sự vắng mặt của ông là điều đáng chú ý.

"Iran đã bước vào giai đoạn chuyển tiếp sau cái chết của Ali Khamenei và sự kết thúc 36 năm lãnh đạo của ông," Ali Afshari, một nhà phân tích chính trị người Iran sống tại Washington, nói với Đài phát thanh Farda của RFE/RL. "Đây là một giai đoạn đầy thách thức, trong đó sự phân bổ lực lượng sau chiến tranh sẽ mang tính quyết định."

Hossein Taeb: Nhân vật điều hành hậu trường

Là một giáo sĩ theo đường lối cứng rắn, Taeb đã lãnh đạo nhánh tình báo của IRGC trong 13 năm cho đến năm 2022, khi ông bị cách chức trong một cuộc cải tổ an ninh lớn.

Hossein Taeb là người tâm phúc lâu năm của nhà lãnh đạo tối cao mới của Iran và được coi là nhân vật chủ chốt đứng sau hậu trường.

Taeb, người bị Mỹ và Liên minh châu Âu đưa vào danh sách đen vì cáo buộc vai trò của ông trong việc đàn áp nhà nước, đã làm việc trong văn phòng của nhà lãnh đạo tối cao trước khi được bổ nhiệm làm người đứng đầu tình báo của IRGC vào năm 2009.

Là người tâm phúc lâu năm của vị Khamenei trẻ hơn, Taeb được coi là nhân vật chủ chốt đứng sau hậu trường. Các chuyên gia cho rằng ông có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc quản lý các mối quan hệ của Khamenei với các nhân vật chủ chốt trong hệ thống.

Ahmad Vahidi: Tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC)

IRGC, lực lượng tinh nhuệ của quân đội Iran, luôn đóng vai trò quan trọng trong chính trị. Nhưng hiện nay, sau cái chết của Ali Khamenei, lực lượng này đã trở thành thế lực chính trị thống trị tại nước Cộng hòa Hồi giáo.

Điều này diễn ra bất chấp việc Israel và Mỹ đã làm suy yếu nghiêm trọng ban lãnh đạo của IRGC, bao gồm cả việc tiêu diệt tổng tư lệnh Mohammad Pakpour.

Ahmad Vahidi, cựu bộ trưởng nội vụ và quốc phòng, đã tiếp quản IRGC vào tháng 3.

Phó của Pakpour, Ahmad Vahidi, cũng là cựu bộ trưởng nội vụ và quốc phòng, đã tiếp quản IRGC vào đầu tháng 3. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng vẫn chưa rõ liệu Vahidi có đủ tầm ảnh hưởng và uy tín để đoàn kết các phe phái đối lập trong IRGC hay không.

Các chuyên gia cho rằng chiến tranh và việc thắt chặt an ninh ở Iran sau cái chết của Ali Khamenei đã cho phép IRGC đóng vai trò trung tâm trong các vấn đề đối nội và đối ngoại của đất nước. “Thời kỳ sau Ali Khamenei vẫn còn nhiều điều chưa rõ ràng. Tuy nhiên, một thực tế quan trọng là: vai trò và quyền lực ngày càng tăng của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) trong việc điều hành đất nước,” Mojtaba Najafi, một nhà bình luận chính trị người Iran sống tại Pháp, nói với Đài phát thanh Farda của RFE/RL.

“Ngày nay, một phần đáng kể bộ máy hành chính của đất nước nằm trong tay IRGC,” ông nói thêm. “Quá trình quân sự hóa trong kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội hiện cũng đã đạt đến giai đoạn chín muồi.”

Mohammad Baqer Qalibaf: Người trung gian

Qalibaf là một chính trị gia bảo thủ và cựu chỉ huy quân đội, người đã dành hàng thập kỷ để vun đắp mối quan hệ với giới lãnh đạo tối cao của Iran và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC).

Sau một sự nghiệp bị lu mờ bởi các vụ bê bối tham nhũng và những lần tranh cử tổng thống thất bại, ông hiện được xem là nhân vật quyền lực nhất còn lại trong nước Cộng hòa Hồi giáo.

Các chuyên gia mô tả vai trò của Qalibaf, chủ tịch quốc hội kiêm nhà đàm phán hàng đầu của Iran với Mỹ, là người trung gian giữa các trung tâm quyền lực khác nhau ở Iran. Ông được coi là người thân cận với nhà lãnh đạo tối cao mới.

Baqer Qalibaf

Mohammad Baqer Qalibaf, chủ tịch quốc hội kiêm nhà đàm phán hàng đầu của Iran với Mỹ, đóng vai trò là người trung gian giữa các trung tâm quyền lực khác nhau ở Iran.

Đây là vai trò mà người đứng đầu an ninh quyền lực của Iran, Ali Larijani, đã đảm nhiệm trước khi ông bị ám sát vào tháng 3. Larijani là một nhân vật thống nhất, người đã tập hợp các phe phái chính trị đối lập và duy trì mối quan hệ chặt chẽ với IRGC, bộ máy tình báo và giới giáo sĩ. “Qalibaf luôn là một con tốt thí” bị giới lãnh đạo lợi dụng, Hossein Razzaq, một nhà phân tích chính trị sống tại Đức, nói với Đài phát thanh Farda.

“Ngày nay, với việc loại bỏ những con tốt thí chủ chốt khác, vai trò của ông ta đối với hệ thống càng trở nên nổi bật hơn.”

Mohammad Baqer Zolqadr: Lãnh đạo An ninh

Là một cựu chỉ huy trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), Zolqadr kế nhiệm Larijani làm người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao của Iran, cơ quan hoạch định chính sách chủ chốt của đất nước.

Trong khi Larijani được biết đến là một chính trị gia sắc sảo và thực dụng, Zolqadr lại là một quan chức an ninh và quân sự cứng rắn.

Razzaq cho rằng việc bổ nhiệm vị tướng này là một nỗ lực của Khamenei nhằm chia rẽ quyền lực giữa những người trung thành với ông ta. Ông nói thêm rằng việc lựa chọn này cũng nhấn mạnh sự thống trị của IRGC tại các trung tâm quyền lực khác nhau ở Iran.

Tổng thống Iran Masud Pezeshkian

Vai trò của ông Pezeshkian là quản lý hành chính, điều hành các công việc hàng ngày của chính phủ. Nhưng quyết định cuối cùng về các vấn đề lớn, bao gồm chiến tranh và ngoại giao, được đưa ra ở nơi khác.

Ông và Ngoại trưởng Abbas Araqchi là hai thành viên duy nhất của phe cải cách và ôn hòa đóng vai trò rõ ràng trong cấu trúc quyền lực mới. Giống như Pezeshkian, Araqchi không có quyền ra quyết định mà chỉ tuân theo mệnh lệnh từ cấp trên.

Tuy nhiên, những khác biệt đã xuất hiện, đặt những nhân vật như Pezeshkian và Araqchi, những người đang thúc đẩy ngoại giao, đối đầu với các tướng lĩnh phản đối việc nhượng bộ Mỹ trong các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt chiến tranh.

Nguồn tin: Xangdau.net