Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) đang đối mặt với bài toán kỹ thuật phức tạp trong việc tái thiết lập cơ chế giám sát và xác minh các cam kết hạt nhân của Iran. Theo các chuyên gia, chìa khóa để đảm bảo tuân thủ nằm ở phạm vi, mức độ tiếp cận thực tế của thanh sát viên đối với các kho dự trữ uranium làm giàu, hạ tầng hạt nhân và các hoạt động làm giàu liên quan.
Thách thức trong quy trình pha loãng uranium
Điểm mấu chốt trong bản ghi nhớ (MOU) giữa Mỹ và Iran là việc thực hiện pha loãng (downblending) lượng uranium làm giàu cao (HEU) hiện có xuống mức thấp hơn dưới sự giám sát của IAEA. Tuy nhiên, quy trình kỹ thuật này đang nảy sinh nhiều tranh cãi về mặt kiểm chứng:
Vấn đề xác minh: Nếu Iran tự thực hiện pha loãng rồi mới cung cấp sản phẩm cho thanh sát viên, việc xác định chính xác tổng lượng HEU khởi điểm là rất khó khăn. Điều này tạo ra rủi ro sai số, khiến IAEA không thể đảm bảo toàn bộ số liệu 60% hoặc các vật liệu làm giàu khác đã được xử lý hoàn toàn.
Định vị tài sản: Hiện vị trí của khoảng 450 kg HEU là chưa xác định rõ ràng. Việc các cơ sở hạt nhân từng bị không kích có thể gây khó khăn cho công tác tiếp cận, bao gồm cả rủi ro từ các vật liệu nổ chưa kích hoạt tại hiện trường.
Yêu cầu về giám sát và xác minh
Giới chuyên gia nhấn mạnh rằng mọi lệnh đình chỉ làm giàu uranium đều thiếu ý nghĩa nếu không được kiểm chứng thông qua cơ chế tiếp cận của IAEA. Các yếu tố then chốt bao gồm:
Tính liên tục của dữ liệu: Việc Iran hạn chế tiếp cận các địa điểm bị không kích từ tháng 6 năm ngoái đã làm đứt gãy dữ liệu giám sát. Khôi phục chuỗi thông tin này được coi là một trong những nhiệm vụ khó khăn nhất của IAEA.
Cơ chế pháp lý: Việc áp dụng Nghị định thư bổ sung (Model Additional Protocol) là cần thiết để IAEA có quyền tiếp cận thông tin và địa điểm liên quan đến toàn bộ chu trình nhiên liệu hạt nhân, thay vì chỉ giới hạn ở các cơ sở hạt nhân thông thường. Iran hiện chưa chính thức phê chuẩn nghị định thư này.
Kiểm soát chuỗi cung ứng: Ngoài việc pha loãng tại chỗ, phía Mỹ dự kiến sẽ thúc đẩy việc chuyển số vật liệu đã pha loãng ra khỏi Iran để lưu trữ tại các kho nhiên liệu quốc tế (ví dụ tại Kazakhstan), nhằm ngăn chặn nguy cơ tái làm giàu (re-enrichment).
Độ phức tạp của hạ tầng hạt nhân
Khả năng kiểm soát không chỉ dừng lại ở uranium mà còn bao gồm cả năng lực sản xuất máy ly tâm. Để ngăn chặn các hoạt động hạt nhân ngầm (covert activities), IAEA cần quyền tiếp cận rộng khắp để xác định số lượng máy ly tâm và vị trí lắp đặt. Trong bối cảnh hạ tầng bị hư hại sau các đợt không kích, công tác xác minh thực địa được dự báo sẽ là một quy trình kéo dài và đối mặt với nhiều bất định về kỹ thuật.
---
Bản tin tổng hợp các dữ liệu về giám sát hạt nhân tính đến ngày 29/6/2026.
