Donald Trump trở về từ Bắc Kinh và gọi cuộc gặp thượng đỉnh kéo dài hai ngày với Tập Cận Bình là một "thành công", nhưng thị trường đất hiếm lại không mấy tin tưởng.
Mặc dù các cuộc đàm phán được theo dõi sát sao vào ngày 14-15 tháng 5, nhưng không có thỏa thuận chính thức nào được đưa ra về việc kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc, và lượng hàng xuất khẩu các khoáng chất nặng quan trọng này, vốn là nguồn năng lượng cho mọi thứ từ máy bay chiến đấu F-35 đến xe điện, vẫn thấp hơn nhiều so với mức lịch sử.
Đó là đánh giá từ BMI, đơn vị nghiên cứu của Fitch Group, cho biết sự thống trị của Trung Quốc đối với nguồn cung đất hiếm toàn cầu dự kiến sẽ "vẫn được duy trì vững chắc" sau hội nghị thượng đỉnh. Nhà Trắng chỉ cho biết Bắc Kinh đã cam kết "giải quyết những lo ngại của Mỹ về tình trạng thiếu hụt nguồn cung" - mà không đưa ra chi tiết cụ thể hoặc mốc thời gian.
Cách thức kiểm soát hoạt động
Trung Quốc kiểm soát khoảng 60% sản lượng đất hiếm khai thác của thế giới và gần như toàn bộ năng lực chế biến. Trung Quốc bắt đầu siết chặt kiểm soát vào tháng 4 năm 2025, áp đặt các yêu cầu cấp phép xuất khẩu đối với bảy nguyên tố đất hiếm trung bình và nặng - bao gồm terbium, dysprosium và yttrium - điều mà nhiều người cho là hành động trả đũa đối với thuế quan của Mỹ.
Một làn sóng kiểm soát rộng hơn thứ hai đã diễn ra vào tháng 10 năm 2025, được mô phỏng theo Quy tắc Sản phẩm Trực tiếp Nước ngoài của Mỹ và mở rộng phạm vi ngoài lãnh thổ đối với các sản phẩm được sản xuất ở bất kỳ đâu bằng cách sử dụng nguyên liệu đất hiếm của Trung Quốc. Làn sóng thứ hai đó đã bị tạm dừng trong một năm như một phần của thỏa thuận ngừng chiến thương mại đạt được tại hội nghị thượng đỉnh APEC ở Hàn Quốc, nhưng các biện pháp kiểm soát tháng 4 năm 2025 vẫn còn hiệu lực đầy đủ. Việc tạm dừng đó sẽ hết hạn vào tháng 11 năm 2026.
Các con số đã nói lên tất cả. Dữ liệu của BMI cho thấy xuất khẩu yttrium, dysprosium và terbium chỉ đạt lần lượt 42%, 41% và 49% so với khối lượng được ghi nhận trong 12 tháng trước khi các hạn chế được áp dụng. Yttrium - một lớp phủ cách nhiệt được sử dụng trên cánh tuabin và là chất cách điện quan trọng trong sản xuất chất bán dẫn - đã chứng kiến giá của nó tăng gấp khoảng 15 lần kể từ khi các biện pháp kiểm soát có hiệu lực, gây ra báo động trong ngành hàng không vũ trụ và công nghiệp chip của Mỹ.
Vấn đề cấu trúc, như Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế đã lưu ý, là Trung Quốc nắm giữ 99% công suất chế biến đất hiếm nặng toàn cầu vào năm 2023, với nhà máy tinh chế duy nhất không thuộc Trung Quốc - một cơ sở nhỏ ở Việt Nam - hiện đang ngừng hoạt động do tranh chấp thuế. Đơn giản là không có giải pháp thay thế nhanh chóng nào để lấp đầy khoảng trống này.
Phản ứng của Washington
Washington đã hành động nhanh chóng, mặc dù khoảng cách giữa các tuyên bố đầu tư và nguồn cung thực tế vẫn còn đáng kể. Lầu Năm Góc đã mua cổ phần trị giá 400 triệu đô la trong MP Materials (NYSE: MP), công ty khai thác đất hiếm duy nhất của Mỹ, vào tháng 7 năm ngoái - khoản đầu tư đầu tiên thuộc loại này trong lịch sử Lầu Năm Góc. Thỏa thuận bao gồm mức giá sàn được đảm bảo cho một số sản lượng của MP và cam kết 10 năm mua nam châm từ cơ sở dự kiến của công ty tại Texas. Apple đã cam kết riêng 500 triệu đô la để mua nam châm đất hiếm sản xuất trong nước từ MP.
Chính phủ cũng đã hỗ trợ USA Rare Earth (Nasdaq: USAR) với cam kết tài trợ 1,6 tỷ đô la khi công ty này phát triển một mỏ lớn ở Texas và xây dựng năng lực chế biến. Các thỏa thuận cung cấp quốc tế đang được theo đuổi trên khắp Úc, Canada, Greenland và Brazil, cùng nhiều nơi khác.
Nhưng như giám đốc khoáng sản quan trọng của CSIS, Gracelin Baskaran, đã nói trước hội nghị thượng đỉnh, "Mỹ vẫn phải thận trọng trong mối quan hệ với Trung Quốc để tránh những gián đoạn đó" - bởi vì việc biến các cam kết tài trợ thành các mỏ và nhà máy chế biến đang hoạt động cần nhiều năm chứ không phải vài tháng.
Hạn chót tháng 11 làm tăng thêm áp lực. Khi thời hạn đình chỉ một năm hết hạn, các biện pháp kiểm soát rộng hơn vào tháng 10 năm 2025 sẽ được nối lại trừ khi đạt được một thỏa thuận mới. Hội nghị thượng đỉnh Bắc Kinh đã đưa ra những lời lẽ tốt đẹp và cam kết mua đậu nành. Điều mà nó không đưa ra là bất kỳ sự chắc chắn nào về những gì sẽ xảy ra với dòng chảy đất hiếm trong sáu tháng tới.
Nguồn tin: Xangdau.net
